Soti Katmandou rive Pòtoprens, jèn yo pran lari a

Ekri pa Desir Dorcely
5 minit lekti
Madi 17 novanm, plizyè milye moun te mache nan Pòtoprens, Jeremi, Jakmèl ak Sen Mak pou sipòte prezidan salvadoryen Nayib Bukele ak sòlda li voye kont gang yo. Nan kapital la, mach la te pati Lalue. Twa jou anvan, jounalis Michaël Lombard, youn nan vwa ki te rele moun mache, te ekri sou Instagram: « Moman an rive pa gen kanpe 17 novanm on sel kontwol nap tann tout moun ». Lavèy mach la, li te presize: « Nou pa asosye ak okenn pati politik. Se yon mach pasifik, san boule kawotchou ni kraze brize. »

Pa gen pati, apèl ki fèt sou rezo sosyal yo, yon jenerasyon k ap òganize tèt li: sa fè sonje sa lemonn ap wè depi yon ane, soti Nepal rive Mawòk, soti Madagaska rive Pewou. Men konparezon an gen limit li, e limit sa yo di anpil sou sitiyasyon Ayiti.
Nan Nepal, tout bagay te kòmanse ak yon entèdiksyon. Nan kòmansman mwa septanm 2025, gouvènman an bloke plizyè gwo rezo sosyal. Jèn yo, ki te deja bouke ak koripsyon, desann nan lari 8 septanm. Represyon an fè plis pase 70 moun mouri nan kèk jou. Premye minis K. P. Sharma Oli bay demisyon, ansyen prezidan Lakou siprèm Sushila Karki pran tèt yon gouvènman tranzisyon, e yo fèmen Palman an. Nan eleksyon 5 mas 2026 yo, Rastriya Swatantra Party genyen 182 sou 275 syèj, e ansyen rapè Balen Shah vin premye minis eli ki pi jèn nan listwa peyi a.

Nan Madagaska, kòlè a te soti nan koupi dlo ak kouran, nan fen mwa septanm 2025. Nan kèk semèn, mouvman an fè prezidan Andry Rajoelina tonbe, apre yon inite lame a te pran pozisyon pou manifestan yo. Omwen 22 moun mouri. Nan Mawòk, yon kolektif san chèf, GenZ 212, ki pote non endikatif telefòn peyi a, te mande pi bon lopital ak pi bon lekòl. Nan Pewou, yon refòm sou pansyon te lakòz mach kont ensekirite ak koripsyon. Toupatou, menm drapo pirat la, ki soti nan manga One Piece, sèvi kòm siy rasanbleman.
Nan Lend, se nan Ladakh, nan mòn Imalaya yo, jèn yo te pran devan. 24 septanm 2025, nan Leh, branch jèn yon kowalisyon lokal rele moun manifeste pou rejyon an vin yon Eta e pou l jwenn garanti nan Konstitisyon an. Jounen an tounen batay: kat moun mouri, yon biwo pati ki opouvwa a pran dife. Militan Sonam Wangchuk, ki t ap fè grèv grangou, pale de yon eksplozyon kòlè jenerasyon Z la. Yo arete l de jou apre.
Ozetazini, mobilizasyon an pran yon lòt fòm. Jounen « No Kings » yo kont politik Donald Trump te rasanble, dapre òganizatè yo, plis pase senk milyon moun 14 jen 2025 ak prèske sèt milyon 18 oktòb, nan plizyè milye vil. Men mouvman sa a chita sou asosyasyon ki la depi lontan plis pase sou yon jenerasyon: nan lari Ozetazini, tout laj te la.
Sa ki fè Ayiti sanble ak mouvman sa yo, se metòd la: apèl ki pase sou Instagram ak TikTok, jèn ki pa nan okenn pati, ak mach ki rive nan plis vil depi premye yo, 6 ak 7 novanm. Sa ki fè l diferan, se sib la. Nan Katmandou, Antananarivo oswa Rabat, jèn yo t ap atake pwòp dirijan yo. Nan Pòtoprens ak Jeremi, y ap di yon chèf deta etranje mèsi. « Bukele la pou l libere nou ! », manifestan yo t ap rele madi. Nan Jeremi, yo mande pou sòlda salvadoryen yo rete pou toutan; nan Jakmèl, yo mande pou wout Grandsid la louvri. Apèl pou manifeste 16 rive 18 novanm nan te mande tou pou Premye minis Alix Didier Fils-Aimé ale.
Slogan yo an Ayiti pa sou koripsyon an premye, jan sa te ye nan Nepal, men sou ensekirite: gang yo, wout ki bloke, katye ki pèdi. Nan fon, se menm demann lan, yon Leta ki pwoteje moun. Men an Ayiti, li pase pa yon sovè ki soti lòt kote.

Se la sa fragil. Salvadò di sòlda li yo ap retounen lakay yo lè yo jwenn kat ayewoteknisyen li yo ki disparèt 18 oktòb. Yon analis International Crisis Group avèti antouzyas sa a « ka tounen kòlè kont gouvènman an si twoup yo ale ». Lòt kote, mouvman jèn yo te jwenn demisyon nan kèk jou; chanjman pwofon yo te pran plis tan, e nan Nepal, se nan eleksyon yo te pase.
Jèn ayisyen yo montre yo konn plen lari san pati e san lòd ki soti anwo. Nan Nepal, menm enèji sa a te fini nan yon biwo vòt. Se la tou, sanble, rès istwa a ap jwe an Ayiti.
Videyo
Pou w gade kounye a.
Sous Michaël Lombard (Instagram), appel à marcher le 17 novembre (14 nov. 2026)
Michaël Lombard (Instagram), « Nou pa asosye ak okenn pati politik » (16 nov. 2026)
NAGO News, Manifestations pro-Bukele (17 nov. 2026)
Ayibo Plus (Instagram), marche partie de Lalue (17 nov. 2026)
Haitian Times, « Thousands demonstrate in Haiti's capital to praise Bukele » (17 nov. 2026)
Rezo Nòdwès, appel à manifester du 16 au 18 novembre
Nepal News, « One year of the Gen Z protests: the complete timeline »
CNBC, « Nepal ex-rapper's party wins election in landslide after Gen Z protests » (13 mars 2026)
Wikipédia, 2025 Nepalese Gen Z protests
NPR, « From opposite ends of the continent, Africa's Gen Z youth take to streets » (2 oct. 2025)
Britannica, Generation Z protests
Al Jazeera, « How Gen Z protest wave hit India's Ladakh, killing four » (25 sept. 2025)
Al Jazeera, arrestation de Sonam Wangchuk (26 sept. 2025)
NPR, « No Kings » (18 oct. 2025)
Axios, participation aux marches « No Kings » (18 oct. 2025)
The Conversation, forces et limites des soulèvements de la génération Z
Photo : Himal Subedi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
VisionPopile286 (YouTube), « Manifestation 17 novembre 2026 Capital » (17 nov. 2026)
Découvrir la Grand'Anse (Instagram), marche à Jérémie (17 nov. 2026)
Ekri pa Desir Dorcely



Kòmantè 0