New York entèdi gaz lakrimojèn nan manifestasyon : kisa Ayiti ta bezwen ?

Ekri pa Carmelle Valmont
4 minit lekti
Lendi 16 novanm, majistra New York la, Zohran Mamdani, ak chèf polis la, Jessica Tisch, te anonse yo kraze Strategic Response Group (SRG), inite polis New York ki te okipe ni manifestasyon ni lit kont teworis. Nan rasanbleman premye amannman an pwoteje, polis la p ap gen dwa fèmen manifestan yo nan yon sèk (sa yo rele « kettling »), ni sèvi ak gaz lakrimojèn, ni ak zam long. Yo pa entèdi gaz pwav, men li p ap sèvi ankò pou kontwole foul, e aparèy son yo ap limite a 90 desibèl.
Dapre meri a, manifestan yo « pa ta dwe trete tankou yon menas teworis ». Lit kont teworis la ale nan yon lòt sèvis, e yon kò sivil, san zam e san pouvwa pou arete moun, ap okipe dyalòg ak òganizatè yo. Asosyasyon ki defann libète yo salye desizyon an, men yo mande pou yo veye byen pou ansyen pratik yo pa tounen anba yon lòt non.
Kesyon an poze ak fòs ann Ayiti. Menm 16 novanm nan, nan Petyonvil, etidyan Fakilte Syans Imen (FASCH) ki t ap mande pi bon kondisyon pou etid yo t ap chante « Se pa bandi non, se etidyan wi ». Polis la gaye yo ak gaz lakrimojèn. Menm jou a, Polis Nasyonal d Ayiti (PNH) te avèti l ap aplike lalwa kont nenpòt moun ki ta sèvi ak yon manifestasyon pou fè dezòd, e li te mande òganizatè yo avèti otorite yo davans.
Sou papye, dwa a egziste. Atik 31 Konstitisyon 1987 la garanti libète pou moun reyini san zam, nan yon bi pasifik. NAGO pa jwenn okenn lwa ki oblije òganizatè yo deklare yon manifestasyon davans: demann PNH a se yon abitid pito pase yon obligasyon legal.
Gwo diferans ak New York la se misyon polis la. Depi 2 me 2025, Etazini klase kowalisyon Viv Ansanm ak Gran Grif kòm òganizasyon teworis, e ONI sanksyone yo an jiyè 2025. Ann Ayiti, se menm PNH a, ki pa gen ase moun ni ase materyèl, ki goumen ak gwoup ame sa yo e ki okipe manifestasyon yo. New York separe de misyon sa yo. Se petèt lide ki pi fasil pou pran: yon règ ekri pou jan polis la jere manifestasyon, apa de operasyon kont gang yo.
Danje a, ann Ayiti, pi gwo pase gaz. 23 fevriye 2022, jounalis Maximilien Lazard mouri lè polisye te tire sou yon manifestasyon travayè tekstil ki t ap mande ogmantasyon salè minimòm, nan Pòtoprens. 30 oktòb 2022, jounalis Romelson Vilcin mouri apre yon pwojektil frape l nan tèt, pandan polis la t ap tire gaz lakrimojèn devan komisarya Dèlma 33, kote jounalis t ap mande pou yo lage yon kolèg. Pi lajman, dapre Biwo Entegre Nasyonzini ann Ayiti (BINUH), anviwon 40 % viktim, mouri oswa blese, yo konte ant avril ak jen 2026 te fèt pandan operasyon fòs sekirite yo kont gwoup ame yo.
Yon lòt pwoblèm: gang yo menm konn mele limit ant manifestasyon ak vyolans ame. Kòmansman novanm, gang 400 Mawozo te anonse l ap patisipe nan yon « manifestasyon pasifik » pita nan mwa a, pou prepare yon dyalòg nasyonal. Pandan « peyi lòk » 2019 la, chèchè dekri barikad ki te konn vyolan ak gwoup ame ki tanzantan t ap reprime, tanzantan t ap antre nan mobilizasyon yo. Evènman sa yo fè otorite yo kwè nenpòt manifestasyon ka kache yon gang.
Poutan, gen yon egzanp ki montre lòt bagay. Vandredi 24 out 2018, plizyè santèn jèn nan mouvman PetroCaribe a te fè yon sitin devan Kou Siperyè Kont yo, nan Pòtoprens, pou mande kote lajan pwogram venezyelyen an pase. Rasanbleman an pase san gwo ensidan e san polis pa entèvni, dapre rapò lè sa a. Mouvman an, ki te fèt sou rezo sosyal ak slogan « Kot kòb PetroCaribe a ? », te ede pouse Kou a pibliye odit li yo, avèk yon premye rapò an janvye 2019. Gwo mach ki vin apre yo menm te reprime.
Egzanp ayisyen yo ak egzanp New York la montre kèk kondisyon. Bò kote òganizatè yo: responsab ke yo konnen (etidyan, sendika, asosyasyon), avèti polis la davans, rasanbleman ki rete yon sèl kote devan yon enstitisyon olye barikad, yon sèvis lòd, okenn zam, obsèvatè dwa moun ak laprès ki la. Bò kote Leta: règ ekri pou jere manifestasyon, apa de operasyon kont gang, entèdiksyon zam afe devan foul pasifik, ak ankèt piblik apre chak lanmò oswa blesi.
Article corrigé le 17 novembre 2026.
Videyo
Pou w gade kounye a.
amNY, dissolution du SRG et réactions (16 nov. 2026)
CNN, « Mamdani disbands controversial NYPD unit » (16 nov. 2026)
Mag Haïti (Instagram), gaz lacrymogène contre les étudiants de la FASCH (16 nov. 2026)
NAGO News, Pétion-Ville : les étudiants de la FASCH face à la police (16 nov. 2026)
NAGO News, « Manifestations : la PNH prévient qu'elle appliquera la loi » (16 nov. 2026)
Constitution d'Haïti de 1987, article 31 (Georgetown University, PDBA)
NBC News, les gangs haïtiens classés organisations terroristes par Washington (2 mai 2025)
Le Nouvelliste, l'ONU sanctionne Viv Ansanm et Gran Grif (juillet 2025)
CPJ, « Haitian police kill 1 journalist, injure 2 at protest » (fév. 2022)
IPI, « Haitian journalist killed while reporting on protest » (fév. 2022)
CPJ, mort du journaliste Romelson Vilcin au commissariat de Delmas 33 (nov. 2022)
HaitiLibre, la PNH s'explique sur la mort du journaliste Vilcin (oct. 2022)
Le Nouvelliste, BINUH : plus de 1 400 morts et 656 blessés au deuxième trimestre 2026 (25 août 2026)
ONU Info, rapport du BINUH sur le deuxième trimestre 2026 (août 2026)
AP (via KSAT), 400 Mawozo annonce rejoindre une manifestation pacifique (7 nov. 2026)
Western University, Greg Beckett sur les manifestations de 2019 en Haïti (nov. 2019)
Africanews, manifestations PetroCaribe à Port-au-Prince (25 août 2018)
ICNC, « PetroCaribe : Haitian hope in the struggle against corruption » (juillet 2020)
Cour supérieure des comptes, rapport PetroCaribe n° 1 (31 janv. 2019)
Wikimedia Commons, « Manifestation Haiti » (Rony D'Haiti, 9 sept. 2018, CC BY-SA 4.0)
Ekri pa Carmelle Valmont



Kòmantè 0