Ale dirèkteman nan atik la

#KARAYIB · An dirèk · Dominique

Kalinago yo, yon pèp vivan nan Karayib la

Photo
FotoPhoto : Hans Hillewaert / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
0

Ekri paNAGO News

4 minit lekti

Kalinago yo pa yon pèp ki disparèt. Se premye moun ki te rete nan Ti Zantiy yo; pandan lontan, kolon yo te rele yo « Karayib zile yo ». Jodi a yo toujou la, sitou nan Dominik, kote anviwon 3 000 nan yo rete sou yon teritwa ki rezève pou yo depi 1903. Yon jèn pwofesè kalinago, Chaleena, te raple sa resamman nan yon videyo anpil moun pataje: pèp li a pa sèlman yon pèp lontan, e istwa kolon yo te rakonte a te efase oswa defòme istwa l pandan lontan.

Li fèt Dominik, yon fanmi an Frans te adopte l lè l te piti, e kounye a li rete Gwadloup. La, an septanm, li lanse yon pwogram ansèyman ki rele Eritaj kiltirèl kalinago. Kou li yo pale sou istwa, sou mitoloji ak sou káripuna, non li bay lang kalinago a.

Teritwa kalinago a gen anviwon 15 km² (3 700 akr), sou kòt lès Dominik. Li gen uit ti bouk, tankou Salybia, ki se sant administratif li. Resansman 2011 te konte 2 112 moun; jodi a, estimasyon yo di anviwon 3 000. Chak senk an, Kalinago yo eli yon konsèy ak yon chèf. Depi jiyè 2024, chèf la se yon fanm, enfimyè Anette Sanford, premye fanm ki chita nan pòs sa a. An 2023, Sylvanie Burton, ki kalinago tou, te vin prezidan Dominik. Depi 2006, vilaj kiltirèl Kalinago Barana Autê, nan Crayfish River, montre vizitè yo jan pou yo trese panyen, fè potri ak trete manyòk.

Anette Sanford, premye fanm yo eli chèf Teritwa kalinago a, an 2024.
Anette Sanford, premye fanm yo eli chèf Teritwa kalinago a, an 2024.Image : Caribbean Freedom Fighters / Wikimedia Commons · CC BY 3.0

Pèp la siviv malgre vyolans kolon yo. An 1626, sou zile Sen Kits, kolon angle ak franse, ak Thomas Warner ak Pierre Belain d'Esnambuc alatèt yo, masakre Kalinago ki te sou zile a; yon istoryen estime anviwon 2 000 moun te mouri, nan zòn yo rele Bloody Point. An 1660, yon trete ant Lafrans, Angletè ak Kalinago yo fèmen yo sou Dominik ak Sen Vensan. Nan Sen Vensan, kèk Kalinago melanje ak Afriken ki te lib, e se konsa pèp garifuna a fèt; an 1797, Britanik yo depòte l sou zile Roatán, nan Ondiras. Nan Trinidad e Tobago, kominote premye pèp Santa Rosa, nan vil Arima, kenbe memwa sa a tou.

Lang lan pa t reziste osi byen. Kalinago, yon lang nan fanmi arawak, pa gen moun ki pale l kòm lang manman nan Dominik depi anviwon ane 1920 yo; yon lang ki soti ladan l toujou vivan lakay Garifuna nan Amerik Santral. Kounye a, gen pwojè nan Dominik kou nan Gwadloup k ap dokimante l ak anseye l pou l ka reviv.

E Ayiti? Premye moun ki te rete sou zile a se pa t Kalinago, se te Tayino. Se te de pèp diferan, ki te konn goumen: Tayino yo te dekri Karayib yo tankou gèrye ki te konn vin atake yo. Men lang yo te nan menm fanmi arawak la, e de pèp yo te konn mete tèt ansanm kont Panyòl yo tou, sitou nan Pòtoriko. Non peyi a menm soti lakay Tayino yo: Ayiti, « tè ki gen gwo mòn », non Jean-Jacques Dessalines te remèt zile a lè l te pwoklame endepandans 1ye janvye 1804, pou onore premye moun ki te rete la. Tayino ak Kalinago pataje menm sò kolonyal la: konkèt, masak, ak yon istwa lòt moun ekri pou yo. Yon etid jenetik ki pibliye an 2018 montre eritaj tayino a toujou vivan nan ADN kèk pèp Karayib jodi a, sitou nan Pòtoriko.

Plis sou istwa sa a

← Retounen nan fil an dirèk la

Kòmantè0

An editor reads every comment before it appears. NAGO does not publish a comment it has not read.

  • N ap chaje kòmantè yo…